"Waarom zijn commerciële organisaties zo veel beter in staat om zichzelf opnieuw uit te vinden dan overheidsdiensten?" verzuchtte voormalig Tweede Kamerlid Renske Leijten naar aanleiding van de voortdurende toeslagenchaos [1].
Het is een vraag die de kern van een nationaal trauma raakt. De radeloosheid onder politici is inmiddels zo groot dat er naar radicale noodgrepen wordt gegrepen. Pieter Omtzigt suggereerde destijds om naast de bestaande Belastingdienst een geheel nieuwe organisatie op te richten, terwijl Nicolien van Vroonhoven voorstelde alle medewerkers van de herstelorganisatie te vervangen om eindelijk vaart te maken [1]. Wanneer de politieke top overweegt eigen instituten 'bij het grofvuil te zetten', is duidelijk dat de crisis de incidentfase allang is ontgroeid...
De weeffouten die hij beschrijft (geen accountability, proceduredwang, symboolpolitiek) zijn geen ontwerpfouten. Het zijn de logische uitkomsten van een paradigma dat op een fundamentele aanname rust: dat regels neutraal zijn.
Dat paradigma, het Weberiaanse rechtsstaatmodel, is niet irrationeel. Het is een rationeel antwoord op een reëel probleem: hoe voorkom je dat menselijk oordeel leidt tot willekeur, vriendjespolitiek en ongelijke behandeling? Het antwoord: elimineer het oordeel. Vervang het door procedure.
Maar hier zit de kern van het probleem. Regels zijn geen objectieve grootheid. Ze zijn menselijk oordeel dat op een bepaald moment, door bepaalde mensen, voor een bepaalde werkelijkheid is bevroren. Ze bevatten altijd al embedded aannames over wie de 'normale' burger is en wat een 'redelijke' uitkomst is.
De toeslagenaffaire illustreert dit scherp. Het systeem maakte geen fouten. Het werkte precies zoals ontworpen. De fout zat in de aanname dat foutloze uitvoering van een regel per definitie rechtvaardig is.
Ik ben het met je eens dat wat we in de praktijk zien, de uitkomst is van een systeem dat werkt zoals ontworpen. De toeslagenaffaire bewijst dat: het systeem maakte geen fouten, het deed precies wat het moest doen van de ontwerpers. Daar zitten we geheel op één lijn.
Echter, een systeem dat werkt zoals ontworpen, kán nog steeds weeffouten bevatten — namelijk wanneer het zijn beoogd systeemdoel niet meer bereikt. Het systeem is verkeerd ingericht. En dát is wat ik probeer te laten zien.
Het doel van het Weberiaanse model is niet achterhaald: voorkomen dat menselijk oordeel leidt tot willekeur, vriendjespolitiek of ongelijke behandeling. Maar de uitkomsten die ik beschrijf (zoals de zieke werknemers die jarenlang verkeerd uitbetaald werden door het UWV, de dwangsommen die de IND accepteert in plaats van het proces te herontwerpen, een SVB waarvan het systeem "handmatige correcties niet toelaat" terwijl duizenden ouderen de dupe zijn) dienen het oorspronkelijke doel niet meer. Ze ondermijnen het zelfs. De willekeur is weer terug, alleen nu in geautomatiseerde vorm.
De weeffout zit erin dat we de procedure zijn gaan behandelen als doel in plaats van als middel, en dat we doen alsof foutloze uitvoering van een regel per definitie rechtvaardig is. Die laatste aanname is de echte weeffout: hij ontslaat bestuurders en uitvoerders van de plicht om te toetsen of de uitkomst nog klopt met het oorspronkelijke doel.
Ik knoop er nog wat aan vast. Als de huidige uitkomsten logisch voortvloeien uit het systeem zoals het draait, dan is symptoombestrijding zinloos. Dan moet je dus aan het systeem zelf werken — en daar gaat mijn voorstel voor een Trias Politica 2.0 over. Geen breuk met Weber, maar een correctie die nodig is omdat het systeem in zijn huidige vorm precies dat produceert dat het oorspronkelijk bedoelde te elimineren.
Heel kort. De vraag is niet of het systeem werkt — het werkt prima. Maar de vraag is: voor wie?