Er zijn romans die hun onderwerp van buitenaf bekijken. 'De gedragstrainer' van Bert Overbeek doet iets anders. Dit boek komt uit de buik van de trainingswereld zelf. Uit de zaaltjes met flip-overs, beamers, deelnemerslijsten, koffiemachines, evaluatieformulieren en woorden als eigenaarschap, beïnvloeding, verbinding en persoonlijke ontwikkeling.

De hoofdpersoon, Job Steenstra, is een ervaren organisatietrainer. Hij heeft alles gezien, en dat is precies zijn probleem. Wie te lang naar menselijk gedrag kijkt, loopt het risico overal patronen, strategieën en verborgen agenda’s te zien. Job ziet ze voortdurend. In deelnemers, in collega’s, in managers, in opleidingsinstituten, in mimiek, in glimlachen en in de manier waarop iemand een ruimte binnenkomt. Hij is scherp. Geestig. Onaangenaam. Vaak raak. Soms beschamend onrechtvaardig. En misschien is hij daarom zo interessant.

(In een interview heeft de schrijver aangegeven dat het niet over zichzelf gaat. Hij heeft de hoofdpersoon op 2 collega's die hij leerde kennen tijdens zijn carrière. Fijne mensen, maar moeilijk voor zichzelf.)

De roman begint op een ogenschijnlijk gewone trainingsdag. Job reist met het openbaar vervoer naar de Learning Lane, een opleidingslocatie waar de gebouwen namen dragen van managementgoeroes en waar de ontwikkeltaal bijna uit de muren lijkt te dampen. Hij moet een training geven met de keurige titel Resultaatgerichte beïnvloeding. Maar Job is er klaar mee. Met de taal. Met de schijn. Met de commerciële opleidingswereld. Met deelnemers die vooral gezien willen worden. Met instituten die trainers gebruiken als inwisselbare capaciteit.

Vandaag wil hij iets terugdoen. Niet spectaculair. Niet crimineel. Maar wel gevaarlijk voor iemand die afhankelijk is van opdrachten, evaluaties en reputatie. Job wil de training naar zijn hand zetten. Hij wil iets ontregelen. Misschien zelfs wraak nemen.

Zonder vooraankondiging verschijnt Ada, een collega-trainer die onaangekondigd komt meelopen. Kleurrijk, vriendelijk, glimlachend en belangstellend. In Jobs hoofd verandert ze razendsnel van een paradijsvogel in een roofvogel. Is zij werkelijk zo manipulatief als hij vermoedt? Of zien we vooral hoe zijn eigen wantrouwen de werkelijkheid vervormt?

Daar ligt de kracht van De gedragstrainer. De lezer zit opgesloten in het hoofd van een man die anderen beroepsmatig doorziet, maar zichzelf slechts bij vlagen. Job is een wandelende contradictie. Hij ergert zich aan trainers die de schijn willen wekken niet te oordelen, maar oordeelt zelf onafgebroken. Hij doorziet machtsspelletjes, maar speelt ze zelf ook. Hij heeft een hekel aan managementtaal, maar is erdoor gevormd. Hij verlangt naar erkenning, maar veracht de mensen van wie hij die erkenning nodig heeft.

Dat maakt de roman ongemakkelijk en vaak geestig.

De gedragstrainer is satire, maar geen lichte satire. Daarvoor zit er bij Job te veel pijn onder. De pijn van ouder worden in een vak dat jong, soepel, positief en toekomstgericht wil blijven. De pijn van een zelfstandige professional die vrijheid predikt, maar economisch afhankelijk is geworden van een groot opleidingsinstituut. De pijn van iemand die ooit geloofde in ontwikkeling, maar nu vooral ziet hoe ontwikkelingstaal ook een verdienmodel is geworden.

Het boek fileert een wereld waarin iedereen praat over groei, maar ondertussen bezig is met positie, omzet, reputatie en evaluatiescores. Trainingslocaties worden tempels van zelfverbetering. Opleidingsinstituten spreken over reizen, impact en transformatie. Deelnemers willen veiligheid, maar ook beleving. Trainers willen diepgang, maar ook goede cijfers. Managers willen verandering, zolang die beheersbaar blijft.

En midden in dat alles staat Job Steenstra, met zijn espresso, zijn beamerstress, zijn associatieve geest, zijn oordelen, zijn rancune en zijn vakmanschap.

Want dat is belangrijk: Job is niet alleen een cynicus. Hij kent het vak. Misschien juist daarom is hij zo boos. Zijn cynisme komt niet uit onverschilligheid, maar uit teleurgestelde liefde. Hij weet hoe goed training kan zijn als er werkelijk iets gebeurt. Hij weet ook hoe vaak er niets gebeurt, behalve dat iedereen na afloop tevreden naar huis gaat omdat de trainer de dag soepel heeft laten verlopen.

De roman stelt daarmee een ongemakkelijke vraag: wat blijft er over van leren als ontwikkeling vooral verpakking wordt? En wat gebeurt er met de mensen die jarenlang in die verpakking hebben gewerkt? De gedragstrainer is een scherpe, vileine en soms hilarische roman over gedrag, beïnvloeding en zelfbedrog. Over een man die de taal van reflectie beheerst, maar steeds minder zeker weet of hij zelf nog in staat is tot reflectie. Over een beroepsgroep die anderen leert kijken, maar zelf ook bekeken mag worden.

Wie ooit in een trainingszaal heeft gezeten, zal veel herkennen. Wie ooit trainer is geweest, misschien nog meer dan hem lief is. En wie denkt dat dit alleen over trainers gaat, heeft waarschijnlijk niet goed opgelet.

https://www.managementboek.nl/boek/9789403761107/de-gedragstrainer-bert-overbeek?srsltid=AfmBOooAEajSqc2VeJ6aJuUtCEXs98ffR4ENqZiHYg7ya7JysCbLmYYK